Raadsel rond Sluiterbundel Heylige Gesangen uit 1677
Tweede advertentie van Amsterdamse Boeckverkooper Gerbrandt Schagen in september 1677 met mededeling over Heylige Gesangen van Wilhelm Sluyter.
Het aantal bundels met werk van dichter Willem Sluiter is zeer omvangrijk. Toch is er misschien nog één aan toe te voegen. Twee advertenties van uitgever/drukker/boekverkoper Gerbrand(t) Schagen in de Amsterdamsche Courant van september 1677 wijzen hierop. Ze meldden vier jaar na het overlijden van Sluiter dat bij dit Amsterdamse bedrijf Heylige Gesangen waren gedrukt, “gedicht door Wilhelm Sluyter, in sijn leven Predicant tot Eybergen”.
Deze ontdekking is groter nieuws dan op het eerste gezicht misschien lijkt, want er zijn nogal wat paralellen in de geschiedenis van informatierevoluties. In de eerste kranten kwamen Sluiter en Eibergen al voor en digitaal is dat tegenwoordig allemaal makkelijker te vinden, zodat nu veel meer van hem aan het licht komt. Een kleine speurtocht bij die megabron laat opnieuw zien hoe populair deze dichter was. Minstens even interessant zijn verwijzingen naar de strijd die Amsterdamse drukkers in de 17e eeuw met elkaar aangingen om zijn werk te mogen uitgeven en de inspanningen die ze hiervoor leverden.
Niet opgenomen in overzichten
In het grote overzicht van biograaf Cornelis Blokland in zijn proefschrift[1] uit 1965 is geen uitgave uit 1677 opgenomen. De in 2024 overleden bibliograaf Georg Hartong maakte er in zijn aanvullingen[2] hierop ook geen melding van. In 1967 blijkt Isabella Henriëtte van Eeghen[3] er echter al iets over te hebben geschreven, maar dit is kennelijk verder niet opgemerkt door mensen die zich met het werk van Sluiter bezighielden. Zij noteerde wat in de advertenties van Schagen stond die op 7 en 14 september 1677 werden gepubliceerd.
Een uitvoerig artikel in de NRC van zaterdag 29 november 2025 (Zeventiende-eeuws Nederlands beter in kaart door oude kranten) beschrijft een project van het Instituut voor de Nederlandse Taal met driehonderd vrijwilligers die vijfduizend kranten uit de zeventiende eeuw hebben getranscribeerd, zie https://ivdnt.org/corpora-lexica/courantencorpus/. Het resultaat is een rijke aanvulling op https://www.delpher.nl/, het digitale zoeksysteem in Nederlandstalige kranten en andere publicaties vanaf 1618. Het NRC artikel inspireerde tot het opnieuw zoeken via internet op de naam Sluiter/Sluyter en leidde zo naar de advertenties. De naam werd hierin weergegeven als Wilhelm Sluyter. De toevoeging ‘Predicant tot Eybergen’ sloot elk misverstand uit over wie het betrof.
De eerste advertentie van Gerbrandt Schagen over werk van Sluiter, in de Amsterdamsche Dinsdaegse Courant van 7 september 1677 (met net als waarschijnlijk per ongeluk een week later no. 37).
Waaruit bestond Heylige Gesangen?
Maar wat precies werd gedrukt als Heylige Gesangen? Was het een heruitgave van zijn in 1661 in Deventer verschenen Psalmen, lof-sangen, ende geestelike liedekens? Niet eerder uitgegeven werk? Gezangen die later opnieuw verschenen in Gesangen van heylige en godvruchtige stoffe uit 1687? Het laatstgenoemde lijkt niet waarschijnlijk, gezien Schagens vermelding “nooit voor deesen gedrukt” in 1687. Niet eerder uitgegeven werk zou het kunnen zijn, maar dat is niet vast te stellen omdat er geen exemplaren van bekend zijn van een uitgave uit 1677.
Tegen een heruitgave van de bundel uit 1661 pleit de naamsverandering, tenzij de uitgever dat als verkooptruc deed. Toch is de nieuwe titel Heylige Gesangen niet zeer vreemd. De woorden ‘heylige gesangen’ komen een paar keer voor in Sluiters Psalmen, Lof-Sangen, ende Geestelike Liedekens uit 1661. Ook in een titel van een lied: Wat een soete verquikkinge de heylige Gesangen geven in dit dal der elenden. Zo lang er geen bundel Heylige Gesangen opduikt (op grond van de advertenties moeten we maar aannemen, dat die er wel degelijk is geweest), blijven we op dit punt in het ongewisse, blijft deze Sluiteruitgave raadselachtig.
In een liedtitel in Sluiters Psalmen, Lof-Sangen, ende Geestelike Liedekens is ook sprake van heylige Gesangen. Rechts: titelpagina van de door Gerbrand Schagen gedrukte Sluiterbundel uit 1687, in het bezit van de Stichting Willem Sluiter.
Uitgever Gerband Schagen en zijn weduwe
Interessant is het tot slot hier nog even terug te gaan naar de publicatie van Van Eeghen uit 1967. Zij informeerde uitvoerig over de adressen (verschillende plekken aan de Kalverstraat) in Amsterdam en het werk van de boekhandel en uitgeverij van Gerbrand Schagen. Het privilege[4] dat hij in 1687 verwierf van de Staten voor het uitgeven van ‘alle de wercken van Willem Sluyter’ bracht hem in conflict met de Amsterdamse boekverkoper Johannes Boekholt. Die gaf in 1680 Sluiters Buiten- Eensaem Huis- Somer- en Winter-Leven uit en in 1687 diens Lof der Heilige Maagt Maria. Hiertegen verzette Schagen zich.
In 1687 verschenen verschillende van Sluiters werken, alle voorzien van het privilege, bij Schagen. Schagens weduwe, hij overleed in 1690, wist de werken van Sluiter en het privilege ondanks de tekorten in de nalatenschap buiten de veilingen te houden. In 1698 kwam zij met de tweede druk van Buiten- Eensaem Huis- Somer- en Winter-Leven. Tot en met 1714 verschenen via haar nog verschillende uitgaven en herdrukken van Sluiter. Haar erfgenamen verkochten de overgebleven exemplaren en het privilege in 1716 aan de weduwe van Gijsbert de Groot, waar in datzelfde jaar al een herdruk verscheen van Buiten- Eensaem Huis- Somer- en Winter-Leven. Direct diende zich ook weer een concurrent aan: Jacob van Royen, die woonde aan de Kalverstraat in Amsterdam, bracht W. Sluiters Eenzaam buitenleven uit met maar liefst 39 prenten[5].
Amsterdamse uitgevers zagen dus eens volop brood in Sluiters werk, of ze nu wel of geen privilege hadden.
Arend J. Heideman Gelselaar, december 2025
[1] C. Blokland: Willem Sluiter 1627-1673. Assen, 1965.
[2] Artikelen G. Hartong in documentatieblad Nadere Reformatie: 5e jaargang nr 2, 1981; 11e jaargang nr. 3, 1987; 19e jaargang nr. 1, 1995.
[3] Dr. I.H. van Eeghen: De Amsterdamse boekhandel 1680-1725. Deel 4; Gegevens over de vervaardigers, hun internationale relaties en de uitgaven N-W, papierhandel, drukkerijen en boekverkopers in het algemeen.
[4] Hierbij kreeg een uitgever of drukker van de overheid, kerkelijke of wereldlijke, een officieel voorrecht of alleenrecht om een specifiek boek te drukken en te verkopen, ter bescherming tegen nadruk.