Twee eerste drukken van dichter Willem Sluiter ontdekt
De in de Universiteitsbliotheek in Amsterdam bewaarde eerste druk van Willem Sluiters Vreugt- en Liefde-Sangen, uit 1671, met de vermelding “Gedrukt voor den Autheur en sijn Gemeinte te Eibergen”, zonder naam drukker/uitgever.
Na eeuwen zijn twee gebundelde eerste drukken met werk van dichter Willem Sluiter (1627-1673), Eibergsche Sang-Lust uit 1670 en Vreugt- en Liefde-Sangen (VLS) uit 1671, alsnog aan het licht gebracht. Met deze ontdekking zijn Sluiteronderzoekers zeer vreugdevol het nieuwe jaar ingegaan.
Arend Heideman kwam ze recent langs digitale weg op het spoor, dat voerde naar de afdeling Bijzondere Collecties van de Amsterdamse Universiteitsbibliotheek. Verre nazaat Peter Sluiter onderzocht hierop heel voorzichtig nog net voor Kerstmis de licht gehavende en kwetsbare bundel met twee eerste drukken[1] en maakte er foto’s van. Deze eerste drukken blijken in één bundel bewaard te zijn, terwijl kenners dachten dat die er niet meer waren. In VLS bezingt hij Eibergen en de buurtschappen, inclusief Haarlo, dat toen dat toen geen buurtschap van Eibergen was maar er kerkelijk wel toe behoorde.
Gedicht voor halfbroer bij liedbundel
Met een in 1842 in de Geldersche Volks-Almanak gepubliceerd gedicht (waarvan de inhoud voor zover bekend nooit elders was te lezen) bood hij aan zijn halfbroer Matthias in Den Haag een exemplaar aan van zijn Vreugt- en Liefde-Sangen, waarvan hij mogelijk dus ook een aparte druk bezat.
Eveneens net voor de kerstdagen verwierf Heideman zo’n oude almanak. Zo wordt nu naast het nieuws over de oude drukken ook dit gelegenheidsgedicht bijna twee eeuwen later opnieuw gepubliceerd. Zie onderaan dit artikel. Het is een voor Sluiter typerend gedicht, waarin hij direct aan het begin een lofzang aanheft op zijn eenvoudige buitenleven en zijn afkeer uit van het leven in de stad.
Bibliografen vonden eerste drukken niet
Sluiterbiograaf en -bibliograaf C. Blokland beschreef in het proefschrift[2] uit 1965 in totaal 156 verschillende edities van Sluiters werk uitvoerig bibliografisch en stelde dat de eerste drukken van beide bundels niet bewaard waren gebleven. Sluiterbibliograaf Georg Hartong (1945-2024) wist Bloklands lijst later nog aan te vullen met zeven onbekende edities en bevestigde dertig jaar later[3] dat van de eerste drukken van beide genoemde bundels en van tien andere geen exemplaar teruggevonden was.
Blokland maakte voor de 40 liederen tellende bundel Eibergsche Sang-Lust gebruik van de tweede druk, die in 1680 door Johannes Voorstad in Delft werd uitgegeven. Hij veronderstelde op basis van het woord ‘wederom’ dat die ook de eerste druk verzorgd had, maar dat blijkt niet te kloppen. Op het titelblad van die eerste druk staat dat deze in 1670 verscheen t’Amsterdam bij Hieronymus Sweerts (1629 – 1696), die in 1669 ook Sluiters lofzang op Maria uitgaf.
Het titelblad van de eerste druk van Willem Sluiters Eibergsche Sang-Lust, in de Universiteitsbibliotheek te Amsterdam.
Het is begrijpelijk dat Hartong in 1995 in zijn overzichtsverhaal nog geen melding kon maken van de twee eerste drukken die nu in de hoofdstad bewaard worden. Het verzamelbandje met werk van Sluiter is pas in 2004 openbaar beschikbaar geworden, na schenking door Piet Visser, emeritus hoogleraar geschiedenis van het doperdom en aanverwante stromingen (Doopsgezind Seminarie & Vrije Universiteit Amsterdam), emeritus hoogleraar boekwetenschap (Universiteit van Amsterdam) en voormalig conservator kerkelijke collecties en voormalig hoofdconservator bijzondere collecties (Universiteit van Amsterdam). Hij had het gekocht op het Waterlooplein, bij een handelaar in overschotten van boekenveilingen. Onderzoeker Gert Oosterom vond geen verschillen tussen deze eerste en volgende drukken van Sluiters werk, inclusief zijn verwijzingen naar te gebruiken melodieën. De dochter van de verkoper staat nog steeds op de markt, maar raakt oude boeken aan de straatstenen niet kwijt.
Zoektocht eind 2025
Het digitale decembernummer van Nieuws van de KB, de nationale bibliotheek van Nederland, wees de weg naar de verdwenen gewaande twee eerste drukken. “Op 18 november is de 225.000e titel opgenomen in de Short Title Catalogue Netherlands (STCN)”, meldde één van de berichten van deze nieuwsbrief. De KB dienst STCN is de nationale bibliografie van Nederland tot 1801 en verzamelt alle boeken die zijn gedrukt in Nederland of in de Nederlandse taal en die bewaard zijn gebleven in een openbare erfgoedinstelling. Geprikkeld door een uitleg en een zoekmogelijkheid “Lees meer over de STNC” verschenen op het zoekwoord Sluiter de twee titels met de jaartallen 1670 en 1671 en ging direct een lampje fel branden: “dat is groot nieuws”.
Opzettelijk de naam Eibergen in titel opgenomen
Blokland gaf aan de hand van de tweede druk van Eibergsche Sang-Lust al interessante informatie over het verhaal hierbij van Sluiter, die meldde dat de liederen van zijn Psalmen, Lof-Sangen, ende Geestelike Liedekens en Sterf-Gesangen zozeer weerklank hadden gevonden in Eibergen, dat “alle lichtvaardige ontuchtige liedekens by-na t’ eenemael, door Gods genade, uytgedreven” waren. Daarom droeg hij zijn gemeente nu deze bundel op, met opzettelijk de naam Eibergen in de titel. Hij was ook van plan het boekje uit te delen in en rond Eibergen. Een pronkstuk onder de lofdichten in deze bundel was een vierregelig Latijns gedichtje van Constantijn Huygens (1596-1687), dat werd geschreven in 1666, tijdens Sluiters eerste ballingschap.
Over de woorden “Gedrukt voor den Autheur” in VLS citeerde Hartong (Documentatieblad Nadere Reformatie op p V40 van 5de jaargang nr. 2 – 1981) van Blokland bij ander werk van Sluiter: “kan m.i. zeer goed betekenen dat Sluiter een beperkt aantal exemplaren in eigen beheer heeft laten drukken met de bedoeling het werk aan enkele vrienden weg te schenken”.
Willem Sluiter verzond op 21 mei 1671 zijn net verschenen Vreugt- en Liefde-Sangen met een begeleidend gedichtaan zijn halfbroer Matthias, die in ’s Gravenhage woonde.
[1] OK 04-82 en OK 04-82:2.
[2] C. Blokland: Willem Sluiter 1627-1673, Assen, 1965.
[3] Artikelen G. Hartong in documentatieblad Nadere Reformatie over Willem Sluiter: 5e jaargang nr 2, 1981; 11e jaargang nr. 3, 1987; 19e jaargang nr. 1, 1995 (Nog niet teruggevonden edities van Willem Sluiters werken).